W zeszytach

JANUSZ MAJCHEREK, Dziewięćdziesiąty przypis do „Bartleby’ego i spółki”

Paradoks: o książce Bartleby i spółka należałoby nie pisać, skoro cała ta niewielka powieść‑esej, ujęta w osiemdziesięciu dziewięciu przypisach, jest wyrazem i studium fascynacji niepisaniem właśnie. Albo raczej porzuceniem pisania przez ludzi, którzy pisali lub mogli byli pisać. Aforyzm La Bruyèra, którym Vila‑Matas otwiera tomik, brzmi: „Chwała czy też wartość niektórych ludzi polega na tym, […]

MAREK ZAGAŃCZYK, Jesień na Mani

  Zapisuję te strony na kamienistej plaży należącej do Fermora w Kardamyli na Mani. Jesienią po raz pierwszy odwiedziłem jego dom opisany szczegółowo w Zimie śródziemnomorskiej Kaplana. Wiele zawdzięczam tej książce. To z niej dowiedziałem się o Fermorze i to ona poprowadziła mnie do Mistry z nadzieją, że nad Eurotasem uda mi się odnaleźć bliźniaczą […]

ROBERTO SALVADORI, Lizbona

  Z góry, z potężnych bastionów obsadzonych nadmorskimi sosnami, wszystko odznacza się kryształową przejrzystością. Wszystko. Rozpromienione słońce, od którego wibruje nieskazitelnie błękitne niebo. Bezkresna tafla ujścia rzeki Tag. Ocean Atlantycki, który majaczy na horyzoncie, po drugiej stronie wiszącego mostu. Czerwonawe dachy oświeceniowej Lizbony, rozpościerającej się u moich stóp w racjonalnej siatce ulic. Wzgórza, na których […]

WOJCIECH KARPIŃSKI, W moich oczach

  Gdy pisałem pierwszą część Szkiców sekretnych, Polska należała do sowieckiego imperium, a ja mieszkałem w Warszawie. Gdy pisałem część drugą, na imperium widoczne już były rysy, w Polsce odradzało się społeczeństwo obywatelskie, ja zaś mieszkałem w Paryżu. Część trzecia powstawała, gdy istniała już wolna Polska i mogłem swobodnie wybierać miejsce zamieszkania i publikacji. Dlatego […]

MICHAŁ BRISTIGER, List do przyjaciół

  Warszawa, czwartek, 19 listopada 2015 Wielce Szanowny Panie Piotrze i Drogi Alku, otrzymałem w dniach tegorocznego festiwalu De Musica, a jeszcze dokładniej — w Teatrze Stanisławowskim z XVIII wieku, książkę Sitwella o Domenicu Scarlattim, która została wydana w dwudziestu egzemplarzach, a mój egzemplarz otrzymał numer 11. To wydanie od początku nadało tej książce niewyobrażalną […]

ALEKSANDER LASKOWSKI, Cari amici

„Taka zabawa pojęciami to jest sprawa bardzo niebezpieczna” — powiedział pewnego dnia profesor Michał Bristiger. Był styczeń 2016 roku. Wówczas nie wiedzieliśmy jeszcze, jak niewiele czasu pozostało. Na opanowującą Polskę „zabawę pojęciami” nie chciał patrzeć bezczynnie. Zaproponował założenie Klubu De Musica, który miał zbliżyć ludzi podobnie myślących. Połączyć ich w relacji korespondencyjnej. Pierwsze pytanie postawione […]

MARIA IWASZKIEWICZ, Ptaki na Stawisku

Kiedy przenieśliśmy się do Podkowy w 1928 roku, żyło tu mnóstwo najrozmaitszych ptaków. Na noc przylatywały do Stawiska bociany. Ktoś mi powiedział, że gdy bocianięta są duże i zajmują miejsce w gnieździe, to stare samce, żeby się wyspać, lecą na noc gdzie indziej. Na Stawisku rosną bardzo wysokie i rozłożyste sosny. Kiedyś ojciec sprowadził dendrologa […]

MAREK EDELMAN, Wielka Akcja

  Lipiec 1942. Cholerne upały. Jakieś dziwne rzeczy się dzieją w getcie. Z ludźmi trudno mówić. Szalone zdenerwowanie. Coś się będzie działo, „coś, coś”, ale co? Tysiące ludzi zadaje to samo pytanie. Ludzie gubią się w domysłach, nie śpią po nocach. Nie wiadomo, dlaczego i po co zapisują się do szopów niemieckich. Oddają swoje maszyny, […]

ADAM ZAGAJEWSKI, Wiek XX na emeryturze

  Spróbujmy sobie to wyobrazić: nieco podobny do Tołstoja starzec przechadza się po polach Pikardii,   gdzie niegdyś śmieszne tanki nieporadnie pokonywały drobne wyniosłości terenu.   Odwiedza także miasto w którym umarł Bruno Schulz albo siada na brzegu rzeki,   nad mętną wodą Wisły tam łąka pachnie rozgrzanym mleczem i łopianem i pamięcią.   Dużo […]

ANNA ARNO / W. H. Auden „Tym czasom”

W. H. Auden, „Tym czasom”. Dwujęzyczne wydanie krytyczne. Tłum. Stanisław Barańczak. Oprac. Agnieszka Pokojska. Gdańsk, Fundacja Terytoria Książki, 2016. W dzieciństwie W. H. Auden chciał zostać inżynierem górnictwa albo geologiem. W wyobraźni drążył tunele w Górach Pennińskich, planował wydobycie ołowiu. „Mogłem wybierać pomiędzy dwoma sposobami odprowadzania wody z kopalni, ale nie wolno mi było posługiwać […]

CZESŁAW MIŁOSZ, * * *

  Piękna jesteś ojczyzno moja, Europo Nie przyznaję się do żadnego z haseł, które dzielą ciebie na nienawidzące narody Na pagórkach Neckaru i w dolinie Umbrii czuję się tak samo twojej sławy potomnym I mam odwagę wierzyć w powołanie twoje.   Krwawa jesteś ojczyzno moja, Europo Krzyk mordowanych i uciśnionych przelatuje z krańca twego w […]

EWA BIEŃKOWSKA, Ostatni dzień Judasza

Amos Oz, „Judasz”. Tłum. Leszek Kwiatkowski. Poznań, Rebis, 2015. Od razu dowiadujemy się o miejscu i czasie akcji: Jerozolima — przełom lat 1959 i 1960. Deszczowa i wietrzna zima. Bohaterowie o zmroku przemierzają miasto, mijają dzielnice tak niepodobne do siebie, jakby to były inne kraje, dochodzą do zwojów drutu kolczastego, który odgradza od ziemi nieprzyjaciela, […]

BENEDETTA CRAVERI, Podróż na Krym

  Władcza, pragmatyczna, konsekwentna, odznaczająca się zdrowym rozsądkiem, Katarzyna wyróżniała się wielkim optymizmem. Potrzebowała karmić swoją wyobraźnię, budować zamki na piasku, dawać się porwać entuzjazmowi, nikt zaś nie potrafił skłonić jej w równym stopniu do marzeń jak wizjoner Potiomkin. Ich ostatnim mirażem, który książę „przemienił w rzeczywistość i przełożył na powieść przygodową”, było przyłączenie Krymu, […]

ADAM ZAGAJEWSKI, Powołanie Mateusza (San Luigi dei Francesi)

Pamięci W. S. — Spójrz na jego rękę, na dłoń, jak dłoń pianisty — Ale przecież ten stary nic nie może widzieć — Jeszcze czego, płacić w kościele — Mamo, boli mnie głowa — Ciemne tło, figury ludzkie mocno zindywidualizowane — Bardzo proszę trochę ciszej, nie można się skupić — Te monety na stole, ciekawe […]

MAREK ZAGAŃCZYK, Poza prawami świata

  Pisano o niej, że płakała cicho i często, a przypadkowo napotkani ludzie zabierali ją chętnie do domów i płakali razem z nią, choć nie znali powodu jej łez. Wydaje się, że była nieszczęśliwa. Umiała jednak ukryć swój ból i znosiła go niepostrzeżenie. Szukała miejsca w świecie u boku oddanych przyjaciół, rozpaczliwie pragnęła miłości na […]

TOMASZ RÓŻYCKI, „Paterson” Jima Jarmuscha

W swoim odczycie noblowskim z 1996 roku Wisława Szymborska, wspominając o filmach opowiadających biografię artystów, mówi: „Najgorzej z poetami. Ich praca jest beznadziejnie niefotogeniczna. Człowiek siedzi przy stole albo leży na kanapie, wpatruje się nieruchomym wzrokiem w ścianę albo w sufit, od czasu do czasu napisze siedem wersów, z czego jeden po kwadransie skreśli, i […]

ROBERTO SALVADORI, Kobiety Whitney Museum

  Mężczyzna z czerwonego granitu, o rozpostartych ramionach. Wysoki na dziesięć metrów. W długich, rozwianych wiatrem szatach wychyla się w pustkę, spogląda na horyzont. Owa niebiańska istota w 1997 roku zainspirowała Jamesa Camerona do nakręcenia niezapomnianej sceny w filmie Titanic: smagani wiatrem Kate Winslet i Leonardo DiCaprio obejmują się na dziobie transatlantyku. Posąg mężczyzny, wyrzeźbiony […]

PAWEŁ MURATOW, Galeria Szczukina (I)

  Moskiewska galeria obrazów Siergieja Szczukina należy do najwspanialszych rosyjskich kolekcji malarskich. Od dawna cieszy się wielką popularnością i zasłużoną sławą wśród artystów i światłych miłośników sztuki. Galeria ta wywarła ponadto silny wpływ na losy rosyjskiego malarstwa ostatnich lat. Sądzone jej było stać się skuteczną propagatorką zachodnich prądów artystycznych, których koryfeuszami byli autorzy obrazów stanowiących jej […]

PAOLO EMILIO CARAPEZZA, Sokrates naszych czasów

Intensywne, pracowite i pełne dobrych dzieł było długie życie Michała Bristigera, jednego z największych mistrzów, których miałem szczęście spotkać. Był nie tylko muzykologiem, ale przede wszystkim głębokim filozofem. Jego oświecająca wiedza rozchodziła się po całej Europie, szczególnie jednak w Polsce i we Włoszech. Tom wydany w Poznaniu w 2011 roku z okazji jego dziewięćdziesiątych urodzin […]

KAROL BERGER, Michał Bristiger (1 VIII 1921–16 XII 2016)

Powiedzieć o nim, że był osobowością niepowtarzalną, byłoby oczywiście prawdą, ale też prawdą aż tak oczywistą, że banalną: przecież każdy człowiek, który kiedykolwiek tu, na ziemi, był, jest albo będzie, jest absolutnym unikatem. Pewnie ten właśnie niezwykły fakt mamy na myśli, gdy przypisujemy innym (i sobie) posiadanie duszy. Urodzony w 1921 roku, należał do pokolenia […]

MICHAŁ BRISTIGER, Śmierć w Palermo

10 marca 1984 …i żeby każdy dzień był w tempo giusto. Jak kadencja za kadencją, mniej czy bardziej rozbudowana, lecz mówiąca przecież jedno i to samo, zawsze to samo: „dobrze”, „dobrze”, „dobrze”. Mieć poczucie życia właśnie takie, poczucie, o którym jakieś pojęcie daje nam chwila, w której darujemy komuś spontanicznie, bez szczególnego powodu, wiązankę kwiatów. […]