ADAM ZAGAJEWSKI, O książce Erica Karpelesa „Almost Nothing…”

ADAM ZAGAJEWSKI
O książce Erica Karpelesa „Almost Nothing…”

W Polsce nastała epoka biografii. W każdej księgarni znajdziemy grube tomy poświęcone postaciom z niedawnej przeszłości. I oto Eric Karpeles — którego nic przecież z modą polskiego biografizmu nie łączy — opublikował w USA książkę, na którą wiele osób czekało z niecierpliwością, Almost Nothing. The 20th Century Art and Life of Józef Czapski. Na razie ukazała się wersja anglojęzyczna, wkrótce ma wyjść polskie tłumaczenie. Jest to monografia poświęcona Józefowi Czapskiemu napisana przez amerykańskiego artystę i intelektualistę.

Eric Karpeles otrzymał kiedyś w prezencie od Mavis Gallant (nieżyjącej już wybitnej kanadyjskiej pisarki, która przyjaźniła się w Paryżu z polskimi emigrantami) szczupły tomik Proust contre la déchéance zawierający wygłoszone w obozie w Griazowcu wykłady Józefa Czapskiego o arcydziele Marcela Prousta. To był początek jego oczarowania dziełem i postacią Czapskiego, tego oficera rezerwy, który w ponurym sowieckim obozie mówił po francusku o powieści Prousta.

Obecna książka zachowała coś z tego pierwszego spotkania Karpelesa z Czapskim. Zachowała bowiem tę niezwykłą podwójność, która naznaczyła życie i dzieło Czapskiego i którą symbolizuje hasło „Proust w sowieckim obozie”, zestawienie grozy z wielką kulturą. W książce Eryka rozdziały o tragicznym losie polskich oficerów zagarniętych przez Armię Czerwoną sąsiadują z błyskotliwymi uwagami o twórczości malarskiej Józefa Czapskiego i o jego świecie intelektualnym. Co przypomina nam też niezwykły moment w życiu polskiego malarza i pisarza, kiedy Czapski po zakończeniu misji poszukiwania zaginionych oficerów (wiemy, że ta misja nie mogła się udać) wsiada w Moskwie do pociągu, który przez wiele dni miał go wieźć na drugi koniec Rosji i nie pogrąża się w smutku, beznadziei, tylko pisze rozprawę o pracy artystycznej, gdzie nie brak też rozdziału zatytułowanego O wizji i kontemplacji.

Nie miejsce tu, by szczegółowo omawiać książkę o Czapskim. Na pewno będzie ona miała spore echo, może zwłaszcza wtedy, gdy ukaże się w naszym języku. Warto jednak zwrócić uwagę na pewien szlachetny rys charakteryzujący tom Karpelesa i coraz rzadszy w czasach powszechnej komercjalizacji: oto monografia, która powstała nie dlatego, że zamówił ją wydawca albo rodzina artysty, nie wyrosła też z rozprawy doktorskiej (jak to się zdarza), tylko powołało ją do życia — jak mówią Francuzi — un coup de foudre, nagłe zakochanie się w niezwykłym człowieku, nieżyjącym już od wielu lat, i w jego spuściźnie artystycznej. Eric Karpeles, mieszkaniec Kalifornii, znawca europejskiego malarstwa, wszechstronnie wykształcony, wielbiciel Marcela Prousta, ktoś, kto nie znał języka polskiego i nie wiedział zapewne zbyt wiele o Polsce, nawrócił się nagle na Czapskiego, tak jak religijny konwertyta może się nawrócić na buddyzm. Rozpoczął żmudną, trwającą wiele lat pracę, opanował język polski (przynajmniej w lekturze), przestudiował historię Polski w XX wieku, historię sztuki polskiej, spotkał się z bardzo wieloma osobami, wielokrotnie przyjeżdżał do Polski, do Francji i do Szwecji, i z podziwu godną konsekwencją doprowadził to dzieło do końca.

Jak mówią Francuzi: chapeau bas, czapki z głów!


ADAM ZAGAJEWSKI

ADAM ZAGAJEWSKI ur. 1945 we Lwowie. W „Zeszytach Literackich” opublikował tomy szkiców Poeta rozmawia z filozofem, Dwa miasta, Solidarność i samotność, a z wierszy Płótno oraz Jechać do Lwowa (bibliofilski reprint wydania londyńskiego Aneksu z il. Józefa Czapskiego). Odznaczony Orderem Legii Honorowej, 2016 i Literacką Nagrodą Księżniczki Asturii, 2017. Na jubileusz jego 70-lecia wydawnictwo a5 ogłosiło dwujęzyczną (pol.-ang.) księgę „I cień i światło…”. O twórczości Adama Zagajewskiego i wznowiło jego Wiersze wybrane poszerzone o tom Asymetria. Poświęciliśmy mu „ZL” nr 130. Ostatnio ogłosił tom szkiców Poezja dla początkujących (Zeszyty Literackie) i otrzymał macedońską Nagrodę Złotego Runa.


Eric Karpeles, „Almost Nothing. The 20th Century Art and Life of Józef Czapski”, New York, The New York Review of Books, 2018.




 

Zobacz także
ERIC KARPELES, O Czapskim i o sobie. Rozmowa
MIKOŁAJ NOWAK-ROGOZIŃSKI, Czapski żywy